Cơ hội và điều kiện để Việt Nam trở thành cường quốc đường sắt

Theo Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy, năm 2025 đánh dấu bước ngoặt có ý nghĩa chiến lược đối với ngành đường sắt khi hàng loạt dự án, cơ chế mới và không gian hợp tác quốc tế được khơi thông. Đây được xem là giai đoạn bản lề, tạo tiền đề để ngành đường sắt chuyển mình mạnh mẽ trong thập niên tới, từng bước khẳng định vai trò trụ cột trong hệ thống giao thông và logistics quốc gia, thay vì chỉ duy trì khai thác hạ tầng hiện hữu.

Từ kinh nghiệm quốc tế, lãnh đạo Bộ Xây dựng nhấn mạnh một nguyên lý mang tính phổ quát: “Để trở thành một cường quốc đường sắt, không một quốc gia nào (kể cả Tây Ban Nha hay Trung Quốc) có thể thành công mà thiếu sự hỗ trợ mạnh mẽ từ ngân sách Nhà nước”.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy, đây không chỉ là sự so sánh mang tính tham khảo mà là kết luận được rút ra từ quá trình phát triển đường sắt của nhiều quốc gia trên thế giới. Những mô hình thành công đều phải trải qua giai đoạn đầu tư công quy mô lớn, kéo dài, chấp nhận chi phí ban đầu cao và thời gian thu hồi vốn dài để đổi lấy hiệu quả kinh tế – xã hội bền vững trong nhiều thập kỷ. Vì vậy, đường sắt không thể được nhìn nhận đơn thuần như một dự án kinh doanh, mà là hạ tầng nền tảng gắn liền với chiến lược phát triển quốc gia.

Trong năm nay, nhiều dự án mang tính chiến lược đã chính thức được khởi động, nổi bật là việc thúc đẩy hợp tác đường sắt Việt Nam – Trung Quốc. Mục tiêu hướng tới kết nối liên vận quốc tế, mở rộng không gian phát triển cho vận tải đường sắt Việt Nam, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi vận tải khu vực và kết nối sang châu Âu thông qua hành lang phía Bắc.

Song song đó, hành lang pháp lý cho ngành đường sắt cũng đang được hoàn thiện. Luật Đường sắt sửa đổi cùng các nghị định liên quan đã tạo nền tảng pháp lý mới, làm rõ hơn vai trò trung tâm của Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam, không chỉ trong quản lý và khai thác hệ thống hiện hữu mà còn trong việc tham gia các dự án đường sắt mới ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.

Một nội dung quan trọng khác được Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy nhấn mạnh là vai trò của nguồn lực tài chính công trong tiến trình tái cơ cấu ngành. Việc chuyển Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam về trực thuộc Bộ Tài chính không chỉ là sự điều chỉnh về mô hình quản lý, mà nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận ngân sách một cách chủ động, có kế hoạch và dài hạn hơn.

Trên nền tảng tài chính đó, ngành đường sắt mới có thể từng bước phát triển công nghiệp cơ khí đường sắt, tiếp nhận và làm chủ công nghệ, đồng thời chuẩn bị năng lực tham gia các dự án đầu tư quy mô lớn, với tổng mức đầu tư có thể lên tới hàng chục tỷ USD trong tương lai.

Bên cạnh vốn và hạ tầng, vấn đề nhân lực cũng được xác định là thách thức lớn. Với các dự án đường sắt hiện đại, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao, nếu chỉ phụ thuộc vào đào tạo của nhà thầu hoặc vận hành theo cơ chế thị trường thuần túy, Việt Nam sẽ khó xây dựng được đội ngũ nhân lực đủ mạnh và bền vững.

Do đó, Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy cho rằng cần có cơ chế đặt hàng đào tạo từ ngân sách Nhà nước, xem đây là một cấu phần không thể thiếu của đầu tư công cho đường sắt, tương tự như cách nhiều quốc gia trên thế giới đã và đang triển khai.

Theo lãnh đạo Bộ Xây dựng, đầu tư cho đường sắt không phải là bài toán chi phí ngắn hạn, mà là lựa chọn chiến lược mang tính thế hệ. Chỉ khi Nhà nước thực sự đóng vai trò kiến tạo, lấy ngân sách làm trụ cột ban đầu, ngành đường sắt mới có thể tạo bước đột phá, qua đó lan tỏa động lực cho tăng trưởng kinh tế, logistics và phát triển bền vững trong dài hạn.

Nguồn: Tiên Phong